Ym mis Mawrth 2010 cyhoeddodd y Gweinidog dros Dreftadaeth y Mesur Arfaethedig ar yr iaith Gymraeg.
Mae’r Mesur Arfaethedig yn mynd ati i greu:
1. Statws swyddogol i’r iaith Gymraeg
2. Comisiynydd Iaith Gymraeg
3. Rhyddid i siarad Cymraeg
Statws swyddogol
• Bydd y statws swyddogol yn cael ei gadarnhau trwy sefydlu’r Comisiynydd a thrwy atgyfnerthu’r cymalau perthnasol yn Neddf Llywodraeth Cymru (2006) a Deddf yr Iaith Gymraeg (1993). Nid yw’r Mesur yn effeithio ar statws y Saesneg yng Nghymru.
Comisiynydd Iaith
• Caiff y Comisiynydd ei b/phenodi gan Brif Weinidog Cymru.
• Bydd y Llywodraeth yn penodi Panel Ymgynghorol o 3-5 aelod i gynghori’r Comisiynydd ar unrhyw adeg.
• Rôl y Comisiynydd yw:
a) hyrwyddo defnydd o’r iaith Gymraeg
b) hwyluso defnydd o’r iaith Gymraeg
c) hyrwyddo cyfartaledd rhwng y Gymraeg a’r Saesneg
• Rhaid i’r Comisiynydd lunio adroddiad bob pum mlynedd ar sefyllfa’r Gymraeg. Bydd gofyn i Weinidogion y Llywodraeth roi sylw dyladwy i’r adroddiadau.
Safonau
• Bydd y drefn bresennol o gynlluniau iaith yn cael ei disodli gan safonau.
• Y Comisiynydd, mewn ymgynghoriad â’r gwahanol sectorau, fydd yn llunio’r safonau.
Pwerau’r Comisiynydd
• Gall y Comisiynydd gynnal ymchwiliadau i sefyllfaoedd lle credir bod corff / person yn methu cydymffurfio â safonau iaith a/neu rwystro rhyddid unigolion i gyfathrebu â’i gilydd trwy gyfrwng y Gymraeg.
• Bydd gan y Comisiynydd rymoedd gorfodi llawer cryfach na sydd gan y Bwrdd ar hyn o bryd.
Yr hawl i herio
• Gall corff neu berson apelio i’r Comisiynydd os yw o’r farn bod safon neu ofyniad yn afresymol neu’n anghymesur.
• Os yw’r Comisiynydd yn credu y dylai’r corff gydymffurfio, gall y corff fynd â’i apêl at y Tribiwnlys.
Y Tribiwnlys
• Penodir Llywydd ac aelodau’r Tribiwnlys gan Weinidogion y Llywodraeth.
• Gall corff apelio i’r Tribiwnlys os yw’n credu bod gofyniad neu safon, neu gosb am fethu cydymffurfio â safon, yn afresymol neu’n anghymesur.
• Gall y Tribiwnlys naill ai gadarnhau neu ddirymu penderfyniad y Comisiynydd, neu gadarnhau, amrywio neu ddirymu’r gosb y mae’r Comisiynydd wedi ei osod ar gorff.
Rhyddid i ddefnyddio’r Gymraeg
• Gall person ofyn i’r Comisiynydd ymchwilio i weld a danseiliwyd ei ryddid i gyfathrebu ag unigolyn arall trwy gyfrwng y Gymraeg. Mae hyn yn ddibynnol ar y ffaith fod y ddau unigolyn dan sylw’n dymuno defnyddio’r Gymraeg wrth gyfathrebu, a’u bod yn gwneud hynny yng Nghymru.
Archwilio’r Mesur Arfaethedig
Mae Pwyllgor Deddfwriaeth o chwech Aelod Cynulliad wedi ei sefydlu i edrych yn fanwl ar y Mesur Arfaethedig ac i wrando ar dystiolaeth oddi wrth randdeiliaid ac arbenigwyr eraill.
Mae gwaith y pwyllgor o dderbyn tystiolaeth ysgrifenedig a llafar eisoes wedi dechrau. Cyflwynodd y Bwrdd dystiolaeth lafar i’r pwyllgor ar 29 Ebrill 2010. Darllen tystiolaeth y Bwrdd
Dyma fanylion y sesiynau tystiolaeth nesaf:
13 Mai: Sesiwn dystiolaeth. Cymdeithas y Cyfreithwyr, BT Cymru, Mobile Broadband Group UK, Cymdeithas Telethrebu Cystadleuol y DU, UK LPG
20 Mai: Sesiwn dystiolaeth. Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, Cyd-ffederasiwn Cludwyr Teithwyr Cymru, National Rail Enquiries, Trenau Arriva Cymru
27 Mai: Sesiwn dystiolaeth. Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, Mudiadau Dathlu'r Gymraeg, Mentrau Iaith Cymru
I ddarllen mwy am waith y Pwyllgor Deddfwriaeth, ewch i wefan y Cynulliad Cenedlaethol.